نویسنده: پروانه حمیدی
هرات، این شهر کهن و باعظمت، در گذرگاه جاده ابریشم جای داشته و نقشی اساسی در پیوندهای تجاری میان شبه‌قاره هند، خاورمیانه، آسیای مرکزی و اروپا ایفا کرده است. موقعیت جغرافیایی هرات در طول تاریخ، بستری مناسب برای تلاقی تمدن‌های شرق و غرب بوده و از این رو، به‌عنوان یکی از گهواره‌های تمدن خراسان شهرت یافته است.

از دیرباز گفته می‌شد که «جهان اقیانوسی است و در این اقیانوس مرواریدی هست و آن مروارید، هرات است.» این ولایت با مساحت ۵۷۰۷۸ کیلومتر مربع، در شمال غرب افغانستان و در حوزه هریرود، میان رشته‌کوه‌های سفیدکوه و سیاه‌کوه واقع شده است. مردم هرات به زبان دری سخن می‌گویند و لهجه محلی هراتی، که سرشار از واژه‌های کهن است، از جمله لهجه‌های اصیل و قدیمی به شمار می‌آید.

هرات، زادگاه اندیشمندان، عارفان و شاعران بزرگی چون خواجه عبدالله انصاری، نورالدین عبدالرحمن جامی، هلالی جغتایی، امیرعلی‌شیر نوایی، امام فخرالدین رازی و مولانا حسین واعظ کاشفی است. این شهر باستانی، یادگارهایی ارزشمند از تاریخ و تمدن در خود جای داده است. ارگ هرات یا قلعه اختیارالدین که به دستور اسکندر مقدونی ساخته شد، یکی از کهن‌ترین و زیباترین بناهای این دیار است.

مسجد جامع هرات نیز، که به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مساجد جهان شناخته می‌شود، از شگفتی‌های این سرزمین است. این عبادتگاه که پیش از اسلام نیز محل نیایش آریایی‌های یکتاپرست بوده، بیش از ۱۴۰۰ سال قدمت دارد و مساحت آن به ۳۶۷۶۰ متر مربع می‌رسد.

مصلی هرات، یکی از شاهکارهای معماری این شهر، به دستور گوهرشاد بیگم در اواخر قرن پانزدهم میلادی ساخته شد. این بنا که زمانی نمادی از افتخار هرات بود، در سال ۱۸۸۵ میلادی توسط ارتش بریتانیا تخریب شد تا فضای بیشتری برای لشکریان آماده نبرد با روسیه ایجاد شود. باغ گوهرشاد که مقبره او و پنج فرزند و نوادگانش را در خود جای داده، در خیابانی به‌همین نام، از جنوب به دروازه ملک منتهی می‌شود.

قلعه اختیارالدین، نخستین دژ استوار هرات، یادگاری از دوران اسکندر مقدونی است که در ابتدا توسط اهالی منطقه و به راهنمایی شمیره، دختر فریدون، ساخته شد. این دژ در قرن چهارم پیش از میلاد در اثر تهاجم اسکندر ویران شد اما به دستور او بازسازی گردید.

هرات دارای پارک‌های تفریحی بسیاری است که بزرگ‌ترین آن، پارک تخت صفر، از زمان تیموریان ساخته شده است. سایر پارک‌های این شهر شامل پارک شیدایی، پارک اکو، باغ ملت، باغ زنانه، پارک ترقی، پارک شاهی، پارک پل مالان و پارک پل هاشمی است.

محصولات زراعتی هرات نیز متنوع و باکیفیت است و شامل انگور، زعفران، انجیر، عسل، پسته، کشمش، بادام، شفتالو، زردآلو، سیب و دیگر غلات می‌شود.

هرات همچنین با موزه‌ها، گالری‌ها و نمایشگاه‌های متعدد، جایگاه مهمی در حفظ و نمایش فرهنگ و تاریخ دارد. موزه ملی هرات که در سال ۱۳۰۲ خورشیدی تأسیس شد، آرشیوی غنی در قلعه اختیارالدین دارد. منظر جهاد، یادگاری از دوران جهاد افغانستان، با بهره‌گیری از هنر معماری، خطاطی، نقاشی و مینیاتوری، در کنار باغ ملت ساخته شده است.

کتابخانه عامه هرات که در سال ۱۳۱۰ خورشیدی بنیان‌گذاری شد، قدیمی‌ترین کتابخانه این شهر است. نگارستان ملی نیز برای علاقه‌مندان به هنر، از جاذبه‌های هرات به شمار می‌رود.

بازارهای هرات، از جمله بازار اسعار، بازار طلافروشی، مراکز خرید پوشاک، میوه‌های خشک و لوازم خانگی، بازتابی از رونق اقتصادی و فرهنگ این شهر هستند.

خوراکی‌های محلی هرات همچون کچری، گوشت لند، شوله ماش، کله‌پاچه، شوربا، قابلی‌پلو، بولانی و غلور ترش، شهرت فراوانی دارند. صنایع دستی این شهر نیز شامل قالین‌بافی، شعر‌بافی، خامک‌دوزی، شیشه‌سازی، حکاکی و مکرومه‌بافی است که هویت فرهنگی این دیار را بازتاب می‌دهد.

هرات، با تاریخ پربار و فرهنگ غنی‌اش، همچنان به‌عنوان مرواریدی درخشان در تاریخ خراسان می‌درخشد.